Trendbericht van de HMF-kopgroep Trends

2009/1

Het Trendbericht is een initiatief van STG/Health Management Forum. Wij sturen dit gratis toe aan alle contactpersonen van het HMF-netwerk. Zo blijft u alert op nieuwe, belangrijke ontwikkelingen die van betekenis zijn voor de gezondheidszorg van (over)morgen.

In dit Trendbericht zet de HMF-kopgroep Trends de volgende onderwerpen op de agenda:
•    Nederland klimaatneutraal
•    Interview met Anton Westerlaken, Erasmus MC

De HMF-kopgroep Trends wenst u weer veel leesplezier.

Trend: NEDERLAND KLIMAATNEUTRAAL

Heeft u het Postbus 51-spotje ook onlangs gezien op tv?  Lokale overheden, scholen, bedrijven en de familie De Vries sluiten zich aan bij de campagne Nederland gaat voor een beter klimaat. Zij werken mee aan oplossingen voor de mondiale trends van de klimaatverandering en de verwachte schaarste aan energie. Ook de campagne Nederland klimaatneutraal richt zich op het terugdringen van de uitstoot van CO2. Het Kyoto Protocol (1997) legt de basis voor  mondiale afspraken. Het valt niet mee om wereldwijd verstrekkende afspraken te maken. In december 2009 volgt een nieuwe klimaatronde in Kopenhagen. Verwacht wordt dat de VS zich ditmaal meer zal inspannen voor CO2-reductie. Ook van de Europese Unie wordt meer verwacht.

2020
In Europa richten de onderhandelingen zich op het terugdringen van de CO2-emissie met 20% in 2020. Nederland wil verder gaan en stelt als nationaal doel 30% reductie ten opzichte van 2005. Onderscheid wordt gemaakt tussen energie intensieve sectoren en andere sectoren (inclusief MKB).  De gezondheidszorg valt in de laatste categorie.
Overheid, bedrijfsleven en milieuorganisaties zijn ook gestart met het invullen van een energietransitie naar duurzame energievoorziening. Nederland wil 20% energie uit hernieuwbare bronnen bereiken in 2020 tegenover 8,5% nu. De hogere Nederlandse doelstellingen hebben mogelijk te maken met de bijzondere omstandigheden van ons laagliggende land. Het KNMI ontwikkelde vier klimaatscenario’s die een beeld geven van de veranderingen in temperatuur, neerslag, wind en zeespiegel voor een klimatologische periode van 30 jaar.

Verantwoordelijkheid nemen
De scenario’s en het rapport van de Deltacommissie hebben grote publieke aandacht gekregen. De campagne Nederland klimaatneutraal wil mensen en organisaties de gelegenheid geven zelf ook verantwoordelijkheid te nemen. Op www.klimaatneutraal.nl zijn voorbeelden te vinden van klimaatneutrale organisaties en bedrijven.Mensen delen er kennis geven tips aan elkaar. Er is een forse competitie gaande welke straat in Nederland het meest klimaatneutraal is. Verder legt de site uit wat voordelen zijn en hoe iedereen zelf klimaatneutraal kan worden.
Bedrijven kunnen een klimaatscan aanvragen. Met zo’n scan vindt eerst een inventarisatie plaats van het huidige
energieverbruik. De scan geeft aan hoe een bedrijf energie kan besparen en welke productinnovatie mogelijk is. Het klimaatprobleem biedt namelijk ook kansen. Kansen om te investeren in nieuwe technologie en in innovatie. Hoe is inzet van duurzame energie mogelijk? De resterende CO2-uitstoot kan worden gecompenseerd via financiële steun voor duurzame energieprojecten. 

Waarom is deze trend relevant?
Lambert van Nistelrooij, dossierhouder energiebeleid in het Europees Parlement, is hierover heel duidelijk. Hij noemt de zorgsector ‘laaghangend fruit’ voor de noodzakelijke reductie van CO2-uitstoot. 
45% van het Europese energiegebruik gaat naar verwarmen en verkoelen. Zorginstellingen kunnen dat energieverbruik verminderen. Goede klimaatbeheersing in zorginstellingen is geen vanzelfsprekendheid. SenterNovem concludeerde in 2008 dat verzorgingshuizen en verpleeghuizen de temperatuur nogal eens te warm hebben staan.  Leveste Zorggroep brengt het energiegebruik terug  in Drentse woonzorgcentra en een ziekenhuissetting. Bewustwording en gedragsaanpassing vraagt om goed communiceren. Een aantal ziekenhuizen is al gestart met het terugdringen van het energiegebruik. Zij willen enerzijds hun verantwoordelijkheid nemen voor een beter milieu en anderzijds  kosten besparen. Een verlaging van 30%  is echt mogelijk. Het Atrium ziekenhuis heeft de Honeywell Energy Manager ingezet om inzicht te krijgen in het energieverbruik per afdeling. Het Deventer ziekenhuis is bezig met warmte koude opslag. Het Elisabeth ziekenhuis heeft gekozen voor uitbesteding van de verwarming- en verkoelingactiviteiten naar een milieustation in plaats van te investeren in een nieuwe ketelinstallatie. Verbrandingsovens in ziekenhuizen kunnen zich lenen voor een warmtekrachtkoppeling (isolatie).  Als vuistregel geldt dat voor oudbouw 10% energiereductie mogelijk is en bij nieuwbouw 35%.  We weten dat er veel nieuwbouw in voorbereiding is. Een kans dus om een aanzienlijke slag te maken met energiereductie. En er zijn ook nog provinciale energiebesparingsfondsen voor.

Duurzame inkoop
20% van de nationale CO2-uitstoot wordt veroorzaakt door transport. Een duurzame inkoopfunctie en goed supply chain management kunnen het aantal vervoersbewegingen beperken. Hoeveel leveranciers heeft u?  Facilitair managers van zorginstellingen kunnen hier betekenis hebben. Inkoopcombinaties en distributiecentra in verschillende regio’s kunnen helpen om minder kilometers te laten maken.
Klappers zijn te maken in de sfeer van verlichting door gloeilampen en tl-buizen te vervangen door spaarlampen en LED-verlichting. Ook de inkoop van incontinentiematerialen kan veel opleveren: omschakeling naar duurzamer chloorvrije producten is mogelijk. Wasserettes zijn ook een significant voorbeeld waarin de zorgsector een grote speler is:  schoner wassen met zuurstof in plaats van chloor is mogelijk. Het Milieuplatform Zorg kan u helpen bij duurzaam inkopen. Een  aansprekende investering is het afvalwatermanagement (uit catering en zorgprocessen) van het Reinier de Graaf Gasthuis, dat past in de cradle to cradle filosofie en ook nog eens 10% goedkoper is (Pharmafilter). De grootte van de zorgsector (bijna 10% van het bruto nationaal product) is zodanig, dat inspanningen en investeringen hier  toegevoegde waarde voor de nationale duurzame energiedoelstellingen hebben.

Voorhoede onder de zorginstellingen
De relevantie van deze trend is dus bij een voorhoede onder de zorginstellingen doorgedrongen. Toch is er geen enkele organisatie uit de zorgsector te vinden op de website Nederland klimaatneutraal.  Dat is jammer, want dit medium is bij uitstek geschikt voor verbinding met voorbeelden uit andere sectoren die zich inzetten voor CO2-reductie en duurzamer energiegebruik.  En een goed visitekaartje voor wie zich ook als maatschappelijk ondernemer wil onderscheiden.

Gebruikte literatuur
Knmi, Klimaat in de 21ste eeuw, vier scenario’s voor Nederland, 2008 http://www.knmi.nl/klimaatscenarios/
Klimaatverandering een zaak van iedereen, Lambert van Nistelrooij 2008
http://www.Nederlandklimaatneutraal.nl
http://www.beterklimaat.nl
Nederland klimaatportaal www.klimaatportaal.nl
FD  Ziekenhuis ruimt straks alle rommel zelf op, 10-9-2008
AD Erasmus MC gaat voor groene stroom, 15-1-2009
Trouw Bewoners voelen zich niet prettig in veel te warme verzorgingshuizen, 26-11-2008
Verzorgingstehuizen te warm, SenterNovem
(http://www.senternovem.nl/utiliteitsbouw/nieuws/bewoners_voelen_zich_niet_prettig_in_veel_te_warme_verzorgingshuizen_.asp)
Pharmafilter (http://www.zorginnovatieplatform.nl/innovaties/65/Pharmafilter/)

www.cvoptimaal.nl (informatie over besparingen in grote gebouwen)

Top

TRENDSETTER: Anton Westerlaken, Erasmus MC

‘Erasmus MC klimaatneutraal’
Het Erasmus MC is in januari overgestapt op groene stroom. Reden voor STG/HMF om Anton Westerlaken, lid van de raad van bestuur van het Erasmus MC, te vragen naar de rol die het klimaat speelt binnen zijn organisatie.
“De keuze voor groene stroom past in ons brede concept van healing environment”, vertelt Westerlaken. “We willen een omgeving creëren die mensen gezond maakt. Dat gaat verder dan het leveren van goede medische zorg. We geloven dat een aangename omgeving meewerkt aan het herstel van patiënten. Het concept ligt ook aan de basis van de plannen voor de nieuwbouw die we in 2016 willen betrekken. Concreet betekent dat onder andere dat we zoveel mogelijk gebruik maken van natuurlijke materialen en dat er voornamelijk eenpersoonskamers komen. Als we binnen het Erasmus MC het concept een healing environment aanhangen, dan is het niet meer dan logisch dat we ook kijken naar hoe we in meer algemene zin kunnen bijdragen aan een gezonde leefomgeving.  Vandaar dat we overgestapt zijn op groene stroom.”

Groen dak
Het Erasmus MC heeft een afspraak gemaakt met de gemeente om de nieuwbouw te voorzien van een groen dak. Westerlaken: “Er komen planten op het dak om CO2-uitstoot te compenseren, waardoor de luchtkwaliteit beter wordt. Met verschillende partijen in het Rotterdam Climate Initiative slaan we de handen ineen om onze verantwoordelijkheid te nemen voor een beter klimaat.”
Ook onderzoekt het Erasmus MC het energiegebruik van de verschillende apparaten in het ziekenhuis. Westerlaken licht toe: “Door de technologische ontwikkeling komen er steeds meer hoogwaardige apparaten die inmiddels onmisbaar geworden zijn in academische ziekenhuizen. Maar zulke apparaten zijn onvoorstelbare energieslurpers. Wanneer we goed zicht hebben op het energieverbruik van deze apparaten, kunnen we vervolgens met de leveranciers in gesprek om te kijken hoe ze energiezuiniger kunnen worden gebouwd.”
Een ander voorbeeld dat Westerlaken aanhaalt, zijn de LED-lampen. “Die geven op dit moment nog niet de kleur die nodig is in operatiekamers. Daardoor kunnen we ze nu nog niet gebruiken. Maar als producenten de lampen in overleg met de zorgsector kunnen doorontwikkelen, kan dat in de toekomst hopelijk wel.”

Kostenbesparing
De plannen voor de nieuwbouw vormden een natuurlijke aanleiding voor het Erasmus MC om de uitgangspunten opnieuw te definiëren. “Vaak wordt gedacht dat klimaatneutraal werken geld kost. Dat is een misvatting. De investeringen die je doet, kun je al snel terugverdienen. Op de langere termijn leidt het zelfs tot een kostenbesparing. Het geld dat je bespaart, kun je vervolgens inzetten om je processen efficiënter te maken of om de kwaliteit van de zorg te verbeteren, zodat de patiënten er uiteindelijk van profiteren.”
Het voordeel van de integrale aanpak is dat het bijdraagt aan een gedragsverandering, meent Westerlaken. “We hadden natuurlijk alleen groene stroom kunnen aanschaffen. Maar door de integrale aanpak werkt het concept healing environment in alles door: het heeft gevolgen voor hoe we slopen, hoe we bouwen, hoe we onze processen inrichten. Dat betekent dat onze medewerkers, studenten en patiënten er dagelijks mee in aanraking komen. Ze worden dus continu gestimuleerd om te kijken wat ze zelf kunnen bijdragen.”

Klimaatscan
Zou het Erasmus MC het eerste ziekenhuis willen zijn dat een klimaatscan laat uitvoeren? Westerlaken ziet daar op dit moment het nut niet zo van in. “We zitten in een oud pand. Bij de bouw speelde aandacht voor het klimaat geen rol. Ik kan dus op mijn vingers natellen wat het resultaat van die klimaatscan zou zijn. Bovendien loont het de moeite niet meer om nog grote investeringen te doen in het oude pand. Een klimaatscan voor de nieuwsbouw vind ik wel heel nuttig. Dan kunnen we zien of onze inspanningen ook het gewenste resultaat hebben. En op welke punten nog verbetering mogelijk is.”

Zie ook
•    Erasmus MC over op groene stroom
•    Groot plantendak voor nieuwbouw Erasmus MC
•    Rotterdam Climate Initiative